معافیت از هزینه دادرسی مهریه

وقتی زنی برای مطالبه مهریه خود گام برمی دارد، ممکن است با دغدغه های مالی مربوط به هزینه های دادرسی روبرو شود. در چنین شرایطی، قانون این حق را به او داده است که در صورت عدم توانایی مالی، از پرداخت این هزینه ها معاف شود. این معافیت یک راهکار حمایتی است تا هیچ زنی به دلیل مشکلات مالی، از پیگیری حقوق قانونی خود باز نماند.

مطالبه مهریه، یکی از حقوق قانونی و شرعی زن در عقد ازدواج است که می تواند در طول زندگی مشترک یا پس از جدایی آن را مطالبه کند. با این حال، مسیر رسیدن به این حق، گاهی با چالش هایی مانند هزینه های دادرسی همراه می شود. برای بسیاری از زنان، به ویژه آنهایی که از تمکن مالی کافی برخوردار نیستند، این هزینه ها می تواند به مانعی جدی تبدیل شود و آنها را از پیگیری حقوق خود منصرف کند. در این میان، قانون گذار با در نظر گرفتن شرایط خاص، راهکاری حمایتی به نام «معافیت از هزینه دادرسی مهریه» را پیش بینی کرده است.

این مقاله به این منظور نگارش شده است تا به زنانی که قصد دارند مهریه خود را مطالبه کنند اما نگران بار مالی دادرسی هستند، دیدگاهی جامع و راهگشا ارائه دهد. این نوشتار، از مفهوم کلی هزینه دادرسی در پرونده های مهریه آغاز می شود و سپس به تعریف دقیق «اعسار» و شرایط آن برای معافیت از پرداخت هزینه ها می پردازد. با اتکا به مبانی قانونی، جزئیات مربوط به نحوه اثبات اعسار، مراحل عملی درخواست معافیت، موارد خاص معافیت و مزایایی که یک فرد معسر از آن بهره مند می شود، به تفصیل بیان خواهد شد. هدف، این است که با زبانی روشن و همدلانه، مسیری شفاف برای پیگیری حقوق قانونی در این زمینه ترسیم شود و زن با آگاهی کامل از حقوق خود، در این مسیر گام بردارد.

مفهوم هزینه دادرسی و چگونگی محاسبه آن در دعاوی مهریه

هنگامی که فردی قصد دارد دادخواستی را در دادگاه مطرح کند، باید مبلغی را تحت عنوان هزینه دادرسی به حساب قوه قضائیه واریز کند. این هزینه در واقع بهایی است که برای رسیدگی قضایی به دعوا پرداخت می شود و از جمله درآمدهای عمومی دولت محسوب می شود. در دعاوی مطالبه مهریه نیز، زوجه به عنوان خواهان دعوا، ملزم به پرداخت این هزینه ها است. این مبلغ صرفاً برای آغاز و ادامه روند رسیدگی در دادگاه دریافت می شود و ارتباطی به نتیجه نهایی پرونده ندارد؛ هرچند در صورت پیروزی خواهان، امکان مطالبه آن از خوانده وجود دارد.

توضیح نرخ ها و درصدهای هزینه دادرسی مطالبه مهریه در دادگاه

هزینه دادرسی در دعاوی مهریه بر اساس مبلغ مهریه و مرحله رسیدگی قضایی متفاوت است. این هزینه ها معمولاً به صورت درصدی از ارزش خواسته (مبلغ مهریه) محاسبه می شود و در مراحل مختلف دادرسی اعم از بدوی، تجدیدنظر و فرجام خواهی متغیر است. آگاهی از این نرخ ها به زوجه کمک می کند تا برآورد اولیه درستی از هزینه های احتمالی پرونده خود داشته باشد:

• مرحله بدوی: در این مرحله، برای دعاوی مالی تا مبلغ دویست میلیون ریال، هزینه دادرسی معادل دو و نیم درصد (۲.۵%) از بهای خواسته محاسبه می شود. اگر مبلغ مهریه از دویست میلیون ریال بیشتر باشد، مازاد بر آن مشمول سه و نیم درصد (۳.۵%) خواهد بود.
• مرحله تجدیدنظر و واخواهی: در صورتی که یکی از طرفین به رأی دادگاه بدوی اعتراض کند و پرونده به مرحله تجدیدنظر یا واخواهی کشیده شود، هزینه دادرسی معادل چهار و نیم درصد (۴.۵%) از بهای خواسته یا مبلغ محکوم به (در صورت نقدی بودن مهریه) دریافت می شود.
• مرحله فرجام خواهی، اعاده دادرسی و اعتراض ثالث: برای دعاوی مالی در این مراحل، هزینه دادرسی معادل پنج و نیم درصد (۵.۵%) از محکوم به (فقط در صورتی که مهریه وجه نقد باشد) دریافت می گردد.

نحوه محاسبه هزینه اجرای مهریه از طریق اداره ثبت

علاوه بر دادگاه، زوجه می تواند مهریه خود را از طریق اداره ثبت اسناد رسمی نیز مطالبه کند. در این روش، هزینه ای تحت عنوان «نیم عشر دولتی» یا «یک بیستم» مبلغ مهریه دریافت می شود. این هزینه در ابتدای امر از زوجه مطالبه نمی شود و در صورت وصول مهریه از طریق اجرای ثبت، از اموال توقیف شده زوج کسر و یا در صورت عدم وصول، از زوجه دریافت می گردد. البته در برخی شرایط خاص، مانند انصراف زن از مطالبه مهریه، مصالحه با زوج یا بخشش مهریه، این نیم عشر از او گرفته نخواهد شد.

تبدیل مهریه غیرنقدی به وجه رایج برای محاسبه هزینه ها

یکی از نکات مهم در محاسبه هزینه های دادرسی مهریه، زمانی است که مهریه به صورت غیرنقدی (مانند سکه، طلا، ملک یا منافع) تعیین شده باشد. در این حالت، برای محاسبه دقیق هزینه دادرسی، ابتدا باید ارزش ریالی مهریه غیرنقدی بر اساس قیمت روز و نرخ رسمی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران محاسبه شود. دادگاه با در نظر گرفتن نرخ روز، ارزش مهریه را به وجه رایج تبدیل می کند و سپس درصد مربوط به هزینه دادرسی بر مبنای این ارزش ریالی تعیین و از خواهان (زوجه) مطالبه می شود. این رویه تضمین می کند که هزینه های دادرسی بر اساس ارزش واقعی مهریه در زمان مطالبه، محاسبه شود.

معافیت از هزینه دادرسی مهریه چیست؟ (آشنایی با مفهوم اعسار)

تصور کنید فردی می خواهد برای احقاق حق خود به دادگاه مراجعه کند، اما توانایی مالی پرداخت هزینه های اولیه دادرسی را ندارد. در چنین شرایطی، قانون گذار راهکاری را پیش بینی کرده است تا این افراد از دسترسی به عدالت محروم نشوند. این راهکار همان «معافیت از هزینه دادرسی» است که در اصطلاح حقوقی به آن «اعسار از هزینه دادرسی» می گویند.

تعریف دقیق اعسار و فرد معسر از منظر قوانین ایران

در نظام حقوقی ایران، «اعسار» به معنای عدم توانایی مالی فرد برای پرداخت هزینه های دادرسی یا بدهی های خود است. قانون گذار در ماده 504 قانون آیین دادرسی مدنی به صراحت تعریف می کند که: «معسر از هزینه دادرسی کسی است که به واسطه عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود به طور موقت یا دائم قادر به تأدیه آن نباشد.» بنابراین، فرد معسر کسی است که اموال کافی برای پرداخت هزینه های حقوقی ندارد یا به اموال خود دسترسی ندارد، حتی اگر این عدم دسترسی موقتی باشد.

هدف قانونگذار از وضع این مقررات (حمایت از افراد کم بضاعت)

هدف اصلی قانون گذار از وضع مقررات مربوط به اعسار، حمایت از اصل دسترسی به عدالت برای همه شهروندان است. این مقررات تضمین می کند که هیچ فردی، صرفاً به دلیل فقر و عدم توانایی مالی، از حق طرح دعوا در دادگاه و پیگیری حقوق قانونی خود محروم نشود. این یک اصل اساسی در عدالت قضایی است که بار مالی دادرسی، نباید مانع از تحقق عدالت شود. به بیان دیگر، قانون در تلاش است تا ترازوهای عدالت را به نفع افرادی که از لحاظ مالی ضعیف تر هستند، سنگین تر کند و زمینه را برای احقاق حقوق آنها فراهم سازد.

معافیت موقت یا دائم: بررسی تفاوت ها

حکم اعسار از هزینه دادرسی می تواند به دو صورت موقت یا دائم صادر شود که تفاوت های مهمی با یکدیگر دارند:

• معافیت موقت: در این حالت، دادگاه به دلیل عدم تمکن مالی فعلی خواهان، او را از پرداخت هزینه های دادرسی معاف می کند، اما این معافیت به شرطی است که در صورت پیروزی در دعوا و تمکن مالی آتی، هزینه های دادرسی را پرداخت کند. به عبارت دیگر، پرداخت این هزینه ها به زمان اجرای حکم یا توانایی مالی خواهان در آینده موکول می شود. این نوع معافیت معمولاً برای اکثر افراد معسر صادر می شود.
• معافیت دائم: این نوع معافیت برای گروه های خاصی از افراد در نظر گرفته شده است، مانند افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی کشور. برای این افراد، معافیت از پرداخت هزینه های دادرسی، حق الزحمه کارشناسی و داوری به صورت دائم است و دادگاه نمی تواند پرداخت آن را به زمان اجرای حکم موکول کند. این امتیاز ویژه، به دلیل وضعیت مالی خاص این افراد و حمایت های اجتماعی از آنها در نظر گرفته شده است.

در هر دو حالت، هدف نهایی قانون، تسهیل روند قضایی و تضمین دسترسی به عدالت برای تمام اقشار جامعه است.

مبانی قانونی معافیت از هزینه دادرسی مهریه

در نظام حقوقی ایران، معافیت از هزینه دادرسی، به خصوص در دعاوی خانواده مانند مهریه، بر پایه های قانونی محکمی استوار است. دو قانون اصلی که در این زمینه به کمک افراد می آیند، «قانون حمایت خانواده» و «قانون آیین دادرسی مدنی» هستند. این قوانین مسیر و شرایط اعسار را به وضوح تبیین می کنند و برای هر کسی که در این راه قدم می گذارد، چراغ راه محسوب می شوند.

قانون حمایت خانواده

قانون حمایت خانواده، با نگاهی حمایتی به بنیان خانواده، در برخی موارد تسهیلاتی را برای پیگیری دعاوی در نظر گرفته است. ماده ۵ این قانون از اهمیت ویژه ای برخوردار است:

«در صورت عدم تمکن مالی هر یک از اصحاب دعوا، دادگاه می تواند پس از احراز مراتب و با توجه به اوضاع و احوال، وی را از پرداخت هزینه دادرسی، حق الزحمه کارشناسی، حق الزحمه داوری و سایر هزینه ها معاف یا پرداخت آنها را به زمان اجرای حکم موکول کند. همچنین افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی کشور از پرداخت هزینه های مذکور معاف می باشند.»

از این ماده درمی یابیم که دادگاه در پرونده های خانواده، اختیارات گسترده تری برای اعطای معافیت دارد. این اختیار به قاضی اجازه می دهد تا با بررسی دقیق وضعیت مالی خواهان، تصمیم بگیرد که آیا او باید به طور کامل از هزینه ها معاف شود، یا پرداخت آنها به زمانی موکول شود که امکان مالی برایش فراهم گردد. نکته قابل توجه دیگر، معافیت دائم و بدون قید و شرط برای افراد تحت پوشش نهادهای حمایتی است که نشان از نگاه ویژه قانون گذار به این قشر از جامعه دارد.

قانون آیین دادرسی مدنی

قانون آیین دادرسی مدنی (ق.آ.د.م) به عنوان قانون مادر در حوزه رویه قضایی، به طور مفصل به موضوع اعسار از هزینه دادرسی پرداخته است. مواد ۵۰۴ تا ۵۱۳ این قانون، جزئیات کاملی را در این خصوص ارائه می دهند:

• ماده 504: شرایط معسر شناخته شدن فرد (عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به اموال)

  این ماده سنگ بنای اعسار است و تعریف می کند که معسر کسی است که به دلیل نداشتن اموال کافی یا عدم دسترسی به آنها، قادر به پرداخت هزینه دادرسی نباشد. این عدم توانایی می تواند موقت یا دائم باشد.

• ماده 505: نحوه درخواست اعسار (همزمان با دادخواست مهریه یا به صورت جداگانه)

  فرد متقاضی می تواند دادخواست اعسار خود را همزمان با دادخواست اصلی مطالبه مهریه یا به صورت یک دادخواست جداگانه تقدیم دادگاه کند. این انعطاف پذیری به خواهان اجازه می دهد تا با توجه به شرایط خود، بهترین زمان را برای طرح دعوا انتخاب کند.

• ماده 506: مدارک لازم برای اثبات اعسار (شهادت کتبی 2 نفر از مطلعین از وضعیت مالی)

  برای اثبات اعسار، خواهان باید شهادت کتبی حداقل دو نفر از کسانی که از وضعیت مالی او آگاهی کامل دارند را به دادخواست خود پیوست کند. این شهود باید اطلاعات مشخصی از جمله مشخصات کامل، شغل، محل اقامت و نحوه اطلاع از وضعیت مالی خواهان را ذکر کنند.

• ماده 507: روند بررسی درخواست اعسار در دادگاه و لزوم حضور شهود

  پس از تقدیم دادخواست اعسار، مدیر دفتر دادگاه آن را به قاضی ارجاع می دهد. قاضی ممکن است برای اطمینان از صحت ادعا، خواهان را برای ادای توضیحات و ارائه شهود به دادگاه احضار کند و جلسه رسیدگی تشکیل دهد. در این جلسه، شهود باید حضور یافته و در مورد وضعیت مالی خواهان شهادت دهند.

• ماده 508: مدت اعتبار حکم اعسار (توضیح محدودیت اعتبار به همان دعوا)

  حکم اعسار از هزینه دادرسی، فقط برای همان دعوایی که به خاطر آن صادر شده است، اعتبار دارد. به این معنی که اگر خواهان قصد طرح دعوای جدیدی داشته باشد، باید مجدداً درخواست اعسار کند، مگر در موارد خاص که در ماده بعدی آمده است.

• ماده 509: تسری حکم اعسار در دعاوی متعدد علیه یک شخص

  اگر فرد معسر، همزمان یا به صورت متوالی چندین دعوا را علیه یک شخص واحد مطرح کند، حکم اعسار صادر شده برای یکی از این دعاوی، به سایر دعاوی نیز تسری پیدا می کند و نیاز به طرح مجدد دادخواست اعسار برای هر پرونده نیست.

• ماده 511: پیامدهای خروج از اعسار (لزوم پرداخت هزینه دادرسی)

  اگر در طول رسیدگی یا پس از آن، فردی که معسر شناخته شده بود، از وضعیت اعسار خارج شود و تمکن مالی پیدا کند، ملزم به پرداخت هزینه های دادرسی معاف شده خواهد بود. این ماده تضمین می کند که معافیت، صرفاً یک فرصت برای پیگیری حق است، نه راهی برای فرار از تعهدات مالی.

• ماده 513: حقوق و مزایای فرد معسر (معافیت از پرداخت، امکان استفاده از وکیل معاضدتی)

  فردی که حکم اعسار از هزینه دادرسی را دریافت می کند، علاوه بر معافیت از پرداخت کلیه هزینه های دادرسی، می تواند از مزایای دیگری مانند استفاده از وکیل معاضدتی (وکیل رایگان) بهره مند شود. این مزایا به فرد معسر کمک می کند تا با کمترین دغدغه، پرونده خود را پیش ببرد.

شرایط و نحوه اثبات اعسار برای معافیت از هزینه دادرسی

قدم گذاشتن در مسیر اعسار، نیازمند اثبات عدم توانایی مالی در برابر دادگاه است. این اثبات، صرفاً یک ادعا نیست، بلکه باید با مدارک و شواهد کافی همراه باشد تا قاضی را متقاعد کند که فرد واقعاً قادر به پرداخت هزینه های دادرسی نیست. درک مفهوم عدم تمکن مالی و عدم کفایت دارایی و همچنین نحوه ارائه شهادتنامه معتبر، در این مرحله حیاتی است.

توضیح کامل مفهوم عدم تمکن مالی و عدم کفایت دارایی

برای اینکه فردی معسر شناخته شود، دو شرط اساسی باید احراز گردد: عدم تمکن مالی و عدم کفایت دارایی.

• عدم تمکن مالی: این مفهوم به معنای ناتوانی فعلی فرد در پرداخت هزینه های دادرسی است. ممکن است فرد در آینده دارایی یا درآمدی کسب کند، اما در زمان ارائه دادخواست اعسار، توانایی مالی برای پرداخت هزینه های جاری پرونده را ندارد. این ناتوانی می تواند ناشی از بیکاری، بیماری، ورشکستگی یا هر وضعیت دیگری باشد که مانع از دسترسی فرد به نقدینگی برای پرداخت هزینه ها شود.
• عدم کفایت دارایی: این به آن معناست که مجموع اموال و دارایی های فرد، از جمله اموال منقول و غیرمنقول (به استثنای مستثنیات دین که شامل خانه مسکونی مورد نیاز، اثاثیه ضروری زندگی و… است)، برای پوشش هزینه های دادرسی کافی نباشد. دادگاه تمام دارایی های فرد را بررسی می کند تا از صحت این ادعا اطمینان حاصل کند. بنابراین، صرف نداشتن پول نقد کافی نیست، بلکه دارایی های دیگر نیز مورد بررسی قرار می گیرد.

در واقع، جمع این دو مفهوم است که وضعیت اعسار را برای یک فرد پدید می آورد.

جزئیات شهادتنامه شهود: چه اطلاعاتی باید در آن ذکر شود؟

همانطور که در ماده ۵۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی ذکر شده است، برای اثبات اعسار، خواهان باید شهادت کتبی حداقل دو نفر از مطلعین از وضعیت مالی خود را ارائه دهد. این شهادتنامه، نقش کلیدی در فرآیند اثبات اعسار ایفا می کند و باید دارای جزئیات مشخصی باشد:

• مشخصات کامل شهود: نام، نام خانوادگی، نام پدر، شماره شناسنامه، کد ملی، شغل، محل اقامت دقیق و شماره تماس شهود باید به وضوح قید شود.
• نحوه اطلاع از وضعیت مالی خواهان: شهود باید به صراحت بیان کنند که چگونه از وضعیت مالی خواهان اطلاع پیدا کرده اند. این می تواند از طریق همسایگی، همکاری، روابط خانوادگی نزدیک یا سایر راه های موثق باشد. صرف یک آشنایی ساده کافی نیست؛ شهود باید بتوانند به دادگاه اثبات کنند که شناخت کافی از وضعیت مالی خواهان دارند.
• متن شهادت: شهود باید با ذکر قسم، گواهی دهند که خواهان واقعاً معسر است و قادر به پرداخت هزینه های دادرسی نیست. این شهادت باید حاوی جزئیاتی باشد که نشان دهد خواهان هیچ مال و منالی (غیر از مستثنیات دین) ندارد و یا به دارایی های خود دسترسی ندارد. بهتر است این شهادتنامه با ذکر جزئیات و دلایل کافی همراه باشد تا قاضی را به قناعت برساند.
• امضای شهود: شهادتنامه باید به امضای دو شاهد رسیده باشد و در صورت لزوم، در دفاتر اسناد رسمی به تأیید برسد.

نقش دادگاه در احراز اعسار و بررسی مدارک

در نهایت، این دادگاه است که با بررسی تمامی مدارک و شواهد، تصمیم نهایی را در مورد اعسار خواهان اتخاذ می کند. نقش دادگاه در این زمینه بسیار مهم است و شامل موارد زیر می شود:

• بررسی دقیق دادخواست و شهادتنامه: قاضی ابتدا محتویات دادخواست اعسار و صحت و جامعیت شهادتنامه شهود را بررسی می کند. هرگونه ابهام یا نقص در این مدارک می تواند منجر به رد دادخواست شود.
• احضار و استماع شهادت شهود: در بسیاری از موارد، دادگاه شهود معرفی شده را به جلسه دادرسی احضار می کند تا به صورت حضوری و تحت سوگند، شهادت خود را تکرار و به سوالات قاضی پاسخ دهند. قاضی با طرح سوالاتی از شهود، میزان آگاهی آنها از وضعیت مالی خواهان و صحت شهادتشان را ارزیابی می کند.
• تحقیق از طریق مراجع مربوطه (در صورت لزوم): اگر قاضی برای احراز اعسار نیاز به اطلاعات بیشتری داشته باشد، می تواند از مراجع ذی صلاح مانند اداره ثبت، بانک ها، اداره دارایی و … استعلام کند تا از عدم وجود اموال به نام خواهان اطمینان حاصل نماید.
• صدور رأی: پس از بررسی تمامی جوانب و احراز اعسار، دادگاه حکم به معافیت خواهان از هزینه دادرسی صادر می کند. این حکم می تواند به صورت موقت یا دائم باشد و فرد معسر از آن پس می تواند بدون دغدغه مالی، پرونده خود را پیگیری کند.

این فرآیند نشان می دهد که اثبات اعسار یک مرحله جدی و قانونی است که نیازمند دقت و ارائه مدارک مستند است تا عدالت به درستی اجرا شود.

مراحل عملی درخواست معافیت از هزینه دادرسی مهریه

زمانی که زنی تصمیم می گیرد برای مطالبه مهریه اقدام کند و در عین حال نگران هزینه های دادرسی است، باید قدم به قدم مراحل درخواست معافیت از این هزینه ها را طی کند. این مراحل، که با دقت در قانون مشخص شده اند، تضمین کننده این هستند که هیچ کس به دلیل مشکلات مالی از دسترسی به دادگاه محروم نشود.

گام به گام: از تنظیم دادخواست اعسار تا صدور حکم

مسیر درخواست اعسار به شرح زیر است:

1. تنظیم دادخواست اعسار: اولین قدم، تنظیم یک دادخواست رسمی برای اعسار از هزینه دادرسی است. این دادخواست باید به صورت کتبی و با ذکر مشخصات کامل خواهان و خوانده (زوجه و زوج) تنظیم شود. در این دادخواست، خواهان باید به صراحت اعلام کند که توانایی پرداخت هزینه های دادرسی را ندارد و دلایل عدم تمکن مالی خود را ذکر کند.
2. پیوست مدارک: به همراه دادخواست اعسار، باید مدارک و شواهد لازم پیوست شود. مهم ترین مدرک، همان شهادتنامه کتبی حداقل دو نفر از مطلعین از وضعیت مالی خواهان است که در بخش قبلی به جزئیات آن اشاره شد. علاوه بر آن، هرگونه مدرک دیگری که نشان دهنده عدم تمکن مالی باشد (مانند گواهی بیکاری، مدارک مربوط به بیماری های پرهزینه، استشهاد محلی و…) نیز می تواند به تقویت ادعای خواهان کمک کند.
3. ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی: پس از تنظیم دادخواست و پیوست مدارک، باید به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و دادخواست را ثبت کرد. در این مرحله، هزینه ای برای ثبت دادخواست اعسار (که معمولاً اندک است) دریافت می شود.
4. ارجاع دادخواست به قاضی: پس از ثبت، دادخواست به دادگاه مربوطه ارجاع و به قاضی رسیدگی کننده ارسال می شود.
5. تشکیل جلسه دادرسی (در صورت لزوم): قاضی پس از بررسی اولیه، ممکن است نیازی به تشکیل جلسه دادرسی نبیند و صرفاً با اتکا به مدارک ارائه شده، رأی صادر کند. اما در بسیاری از موارد، قاضی برای احراز صحت ادعای اعسار، خواهان و شهود او را به جلسه دادرسی احضار می کند. در این جلسه، شهود باید حضور یابند و در مورد وضعیت مالی خواهان شهادت دهند. قاضی با پرسش هایی از آنها، میزان آگاهی و صداقتشان را می سنجد.
6. صدور حکم اعسار: پس از بررسی های لازم، قاضی رأی خود را صادر می کند. در صورت احراز اعسار، حکم معافیت از هزینه دادرسی صادر می شود که می تواند موقت یا دائم باشد.

نکات مهم در تکمیل فرم دادخواست و پیوست مدارک

برای افزایش شانس پذیرش دادخواست اعسار، توجه به نکات زیر ضروری است:

• دقت در اطلاعات: تمامی اطلاعات شخصی خواهان و خوانده، نشانی ها و شرح دلایل اعسار باید با دقت و به دور از هرگونه اشتباه تایپی یا ابهام تکمیل شود.
• جامعیت شهادتنامه: شهادتنامه شهود باید کاملاً مطابق با ماده 506 قانون آیین دادرسی مدنی باشد و تمامی جزئیات لازم (مشخصات شهود، نحوه اطلاع، متن شهادت) را شامل شود. هرگونه نقص در این خصوص می تواند به رد دادخواست منجر شود.
• ارائه مدارک پشتیبان: هرچند شهادت شهود رکن اصلی است، اما ارائه مدارک دیگری مانند فیش حقوقی، گواهی عدم اشتغال، یا مدارک پزشکی که نشان دهنده هزینه های بالای درمان باشد، می تواند ادعای اعسار را تقویت کند.

روند ارجاع دادخواست به قاضی و تشکیل جلسه دادرسی

مدیر دفتر دادگاه، وظیفه دارد ظرف دو روز از دریافت دادخواست اعسار، آن را به قاضی ارجاع دهد. قاضی پس از مطالعه دادخواست و پیوست های آن، تصمیم می گیرد که آیا نیاز به تشکیل جلسه دادرسی و حضور شهود هست یا خیر. اگر قاضی نیاز به توضیحات بیشتر یا شهادت حضوری شهود داشته باشد، به خواهان ابلاغ می شود تا در تاریخ و ساعت مقرر، همراه با شهود خود در دادگاه حاضر شود. این جلسه فرصتی است تا خواهان و شهودش، ادعای اعسار را به طور کامل و مستدل به قاضی اثبات کنند.

توضیح نحوه رسیدگی به درخواست اعسار اگر همزمان با دادخواست مهریه باشد

همانطور که ماده 505 قانون آیین دادرسی مدنی اشاره می کند، دادخواست اعسار می تواند همزمان با دادخواست اصلی مطالبه مهریه تقدیم شود. در این حالت، دادگاه ابتدا به دادخواست اعسار رسیدگی می کند. اگر اعسار خواهان ثابت شود و حکم معافیت صادر گردد، سپس دادگاه به دعوای اصلی مطالبه مهریه رسیدگی خواهد کرد. این رویکرد باعث می شود که خواهان بلافاصله پس از اثبات اعسار، بدون دغدغه هزینه های دادرسی، بتواند پرونده مهریه خود را پیگیری کند. این یک تسهیل کننده مهم برای زنانی است که از تمکن مالی کمتری برخوردارند.

موارد خاص معافیت از هزینه های دادرسی مهریه

در مسیر پرپیچ و خم دادرسی، گاهی قانون گذار برای حمایت از اقشار خاصی از جامعه، تسهیلات ویژه ای را در نظر می گیرد. این تسهیلات نه تنها به دلیل شرایط مالی خاص این افراد است، بلکه با هدف تقویت عدالت اجتماعی و تضمین دسترسی برابر به حقوق قانونی برای همگان صورت می پذیرد. در مورد معافیت از هزینه دادرسی مهریه نیز، این رویکرد حمایتی در برخی موارد نمود ویژه ای پیدا می کند.

معافیت دائم افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی کشور

یکی از مهم ترین و صریح ترین موارد معافیت دائم از هزینه های دادرسی، مربوط به افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی کشور است. طبق ماده 5 قانون حمایت خانواده، این افراد به صورت قانونی و بدون نیاز به اثبات مجدد اعسار، از پرداخت کلیه هزینه های دادرسی، حق الزحمه کارشناسی و حق الزحمه داوری معاف هستند. این معافیت به معنای واقعی کلمه «دائم» است و دادگاه نمی تواند پرداخت این هزینه ها را به زمان اجرای حکم یا تمکن مالی آتی آنها موکول کند. این امتیاز نشان از دیدگاه حمایتی و انسان دوستانه قانون گذار نسبت به اقشار آسیب پذیر جامعه دارد تا این عزیزان بتوانند بدون هیچ گونه دغدغه مالی، حقوق قانونی خود را پیگیری کنند.

شرایطی که در آن نیم عشر دولتی در اجرای ثبت از زن اخذ نمی شود

وقتی زوجه برای مطالبه مهریه خود از طریق اجرای ثبت اقدام می کند، همانطور که پیشتر اشاره شد، هزینه ای تحت عنوان «نیم عشر دولتی» یا «حق الاجرا» مطرح می شود. این مبلغ، یک بیستم مبلغ مهریه است که در پایان عملیات اجرایی اخذ می گردد. با این حال، در سه حالت خاص، این نیم عشر از زن اخذ نمی شود:

• انصراف از ادامه عملیات اجرایی: اگر زوجه پس از صدور اجراییه و آغاز عملیات، به هر دلیلی از ادامه پیگیری مهریه خود از طریق ثبت منصرف شود، دیگر نیازی به پرداخت نیم عشر دولتی نخواهد بود. این انصراف باید به صورت رسمی به اداره ثبت اعلام شود.
• مصالحه با زوج: در صورتی که زوجه و زوج در طول روند اجرایی به مصالحه برسند و توافقی برای پرداخت مهریه (خارج از فرآیند اجرایی ثبت) حاصل شود، زن از پرداخت نیم عشر معاف خواهد بود. این مصالحه نیز باید به اطلاع اداره ثبت رسانده شود.
• بخشش مهریه: اگر زوجه در هر مرحله از پیگیری مهریه، مهریه خود را به زوج ببخشد، نه تنها عملیات اجرایی متوقف می شود، بلکه او از پرداخت نیم عشر دولتی نیز معاف خواهد شد.

این شرایط نشان می دهد که قانون گذار حتی در فرآیند اجرایی نیز، انعطاف پذیری هایی را برای تسهیل امور و کاهش بار مالی بر زوجه در نظر گرفته است، به خصوص در مواردی که پرونده به صورت مسالمت آمیز مختومه شود.

نحوه به اجرا گذاشتن مهریه و ارتباط آن با اعسار از هزینه دادرسی

مطالبه مهریه، یکی از مراحل حساس و مهم در زندگی هر زن است و دانستن مسیرهای قانونی آن از اهمیت بالایی برخوردار است. امروزه، زوجه می تواند مهریه خود را از دو مسیر اصلی پیگیری کند: از طریق اجرای ثبت اسناد رسمی و یا از طریق دادگاه خانواده. هر کدام از این مسیرها، رویه ها، هزینه ها و ارتباط خاص خود را با موضوع معافیت از هزینه دادرسی دارند که در ادامه به تفصیل توضیح داده می شود.

مسیر اول: از طریق اجرای ثبت اسناد رسمی

مقدم بودن این مسیر، امروزه با توجه به تبصره بند ب ماده 113 قانون برنامه ششم توسعه، اجباری است. یعنی ابتدا باید از طریق ثبت اقدام کرد.

توضیح مراحل دقیق (مراجعه به دفترخانه، صدور اجراییه، ابلاغ، توقیف اموال)

1. مراجعه به دفترخانه ثبت ازدواج: اولین قدم برای مطالبه مهریه از طریق ثبت، مراجعه زوجه (یا وکیل او) به دفترخانه ای است که عقد ازدواج در آن به ثبت رسیده است. زوجه با ارائه اصل سند ازدواج و مدارک شناسایی خود، درخواست صدور اجراییه برای کل یا قسمتی از مهریه را مطرح می کند.
2. صدور اجراییه: سردفتر، پس از بررسی مدارک و اطمینان از صحت درخواست، برگه اجراییه را صادر و امضا می کند. این اجراییه به منزله دستور رسمی برای مطالبه مهریه است.
3. ابلاغ اجراییه به زوج: سردفتر، اجراییه صادر شده را همراه با سایر اسناد و مدارک، از طریق پست سفارشی به اداره ثبت محل ارسال می کند تا به زوج ابلاغ شود. این ابلاغ به آخرین آدرسی که از زوج در دفترخانه ثبت شده، ارسال می گردد. زوج از زمان ابلاغ، 10 روز فرصت دارد تا مهریه را پرداخت کند یا ترتیبی برای پرداخت آن بدهد.
4. توقیف اموال: در صورتی که زوج در مهلت مقرر (10 روز) اقدامی برای پرداخت مهریه نکند، زوجه می تواند با مراجعه به اداره ثبت، درخواست توقیف اموال زوج را ارائه دهد. اداره ثبت بلافاصله نسبت به شناسایی و توقیف اموال منقول و غیرمنقول زوج (به جز مستثنیات دین) اقدام می کند. حساب های بانکی او نیز می تواند بلوکه و اموالش غیرقابل انتقال شود.

هزینه های مرتبط با این مسیر و چگونگی معافیت از آن ها

هزینه اصلی در مسیر ثبت، همان «نیم عشر دولتی» یا «یک بیستم» مبلغ مهریه است. همانطور که پیشتر اشاره شد، این هزینه در ابتدا از زوجه گرفته نمی شود و در صورت وصول مهریه، از مبلغ مهریه وصول شده از زوج کسر می گردد. زوجه تنها در صورتی از پرداخت این نیم عشر معاف می شود که قبل از وصول، مهریه را ببخشد، با زوج مصالحه کند یا از ادامه عملیات اجرایی انصراف دهد. در غیر این صورت، در نهایت این مبلغ از او مطالبه خواهد شد. همچنین، اگر زوجه هزینه های دیگری مانند حق الوکاله وکیل، هزینه کارشناسی (در صورت نیاز به ارزیابی مال) یا انتشار آگهی (در صورت مزایده اموال) را متحمل شده باشد، در صورت وصول مهریه، می تواند این هزینه ها را نیز از زوج دریافت کند.

اهمیت گواهی عدم امکان وصول مهریه از طریق ثبت برای مراجعه به دادگاه

اگر اداره ثبت نتواند ظرف مدت دو ماه از تقاضای اجراییه، نسبت به شناسایی و توقیف اموال زوج اقدام کند، یا ظرف شش ماه نسبت به اجرای کامل مفاد سند اقدام ننماید، زوجه می تواند با انصراف از ادامه عملیات اجرایی ثبت، به محاکم دادگستری مراجعه کند. برای این کار، لازم است زوجه از اداره ثبت گواهی عدم امکان وصول مهریه از طریق ثبت را دریافت کند. این گواهی یک مدرک حیاتی است که به زوجه امکان می دهد تا از مسیر دوم، یعنی دادگاه، مطالبه مهریه خود را ادامه دهد.

مسیر دوم: از طریق دادگاه خانواده یا شورای حل اختلاف

این مسیر پس از عدم موفقیت در اجرای ثبت و دریافت گواهی مربوطه، قابل پیگیری است.

صلاحیت مراجع بر اساس میزان مهریه

• شورای حل اختلاف: اگر مبلغ مهریه مورد مطالبه توسط زوجه تا بیست میلیون تومان (معادل دویست میلیون ریال) باشد، رسیدگی به این دادخواست در صلاحیت شورای حل اختلاف خواهد بود.
• دادگاه خانواده: در صورتی که مبلغ مهریه درخواستی، بیشتر از بیست میلیون تومان باشد، دادگاه خانواده مرجع صالح برای رسیدگی به دعوای مطالبه مهریه است.

نحوه طرح دعوای مطالبه مهریه و امکان تقاضای تامین خواسته همزمان

زوجه می تواند دادخواست مطالبه مهریه را در دادگاه یا شورای حل اختلاف صالح مطرح کند. در این مسیر، زوجه علاوه بر دادخواست اصلی مطالبه مهریه، می تواند همزمان یا پیش از تقدیم دادخواست مهریه، دادخواست «تامین خواسته» را نیز ارائه دهد. تامین خواسته به معنای توقیف اموال زوج قبل از صدور حکم نهایی است تا از انتقال یا پنهان کردن اموال توسط او جلوگیری شود و در صورت صدور حکم به نفع زوجه، مالی برای اجرای حکم وجود داشته باشد. البته باید توجه داشت که اگر زوجه ظرف 20 روز از زمان صدور قرار تامین خواسته توسط دادگاه، دادخواست اصلی مطالبه مهریه را ثبت نکند، زوج می تواند از قاضی بخواهد که اموال توقیف شده آزاد شود.

اهمیت تبصره بند ب ماده 113 قانون برنامه ششم توسعه

همانطور که پیشتر اشاره شد، تبصره بند ب ماده 113 قانون برنامه ششم توسعه، زوجه را ملزم می کند که ابتدا برای مطالبه مهریه به اداره ثبت مراجعه کند. تنها پس از طی مراحل ثبت و دریافت گواهی عدم امکان وصول از این طریق است که زوجه می تواند با مراجعه به دادگاه، دعوای خود را پیگیری کند. این ماده با هدف کاهش بار دعاوی در دادگاه ها و تسهیل فرآیند وصول مهریه از طریق یک مرجع اجرایی، وضع شده است.

در این مسیر دادگاهی، هزینه های دادرسی بر اساس درصدهای ذکر شده در بخش اول (2.5 تا 5.5 درصد) دریافت می شود. اینجا است که درخواست معافیت از هزینه دادرسی مهریه به دلیل اعسار، می تواند کمک شایانی به زوجه کند تا بدون نگرانی از بار مالی، حقوق خود را در دادگاه پیگیری نماید.

حقوق و مزایای فرد معسر پس از صدور حکم معافیت

دریافت حکم معافیت از هزینه دادرسی مهریه، فقط به معنای رهایی از بار مالی اولیه نیست، بلکه دریچه ای است به سوی مجموعه مزایایی که قانون گذار برای حمایت از افراد کم بضاعت پیش بینی کرده است. این مزایا به فرد معسر کمک می کند تا با آرامش خاطر و دسترسی کامل به امکانات حقوقی، پرونده خود را تا حصول نتیجه مطلوب پیگیری کند.

معافیت از پرداخت کلیه هزینه های دادرسی

اصلی ترین و ملموس ترین مزیت، معافیت از پرداخت تمامی هزینه های دادرسی است که در مراحل مختلف یک پرونده حقوقی وجود دارد. این معافیت شامل موارد زیر می شود:

• هزینه ثبت دادخواست: خواهان دیگر نیازی به پرداخت مبلغ مربوط به ثبت دادخواست اصلی و یا دادخواست های مرتبط (مانند تجدیدنظر یا فرجام خواهی) ندارد.
• هزینه های اعتراض و واخواهی: در صورت نیاز به اعتراض به آرا یا واخواهی، فرد معسر از پرداخت هزینه های مربوط به این مراحل نیز معاف است.
• هزینه های تجدیدنظر و فرجام خواهی: اگر پرونده به مراحل بالاتر قضایی کشیده شود، فرد معسر همچنان از پرداخت هزینه های مربوط به این مراحل نیز معاف خواهد بود.

این معافیت، بار سنگینی را از دوش فرد معسر برمی دارد و به او اجازه می دهد تا بدون نگرانی از افزایش هزینه ها در طولانی شدن روند دادرسی، پرونده خود را تا انتها دنبال کند.

معافیت از پرداخت حق الزحمه کارشناسی و داوری

در بسیاری از دعاوی، به ویژه در پرونده های مالی و خانواده، ممکن است دادگاه برای روشن شدن ابعاد فنی یا تخصصی موضوع، دستور به ارجاع پرونده به کارشناس رسمی دادگستری یا داور بدهد. حق الزحمه این کارشناسان و داوران می تواند مبلغ قابل توجهی باشد. خبر خوب این است که فرد معسر از هزینه دادرسی، از پرداخت این حق الزحمه ها نیز معاف خواهد بود. این مزیت کمک می کند تا پرونده های پیچیده که نیاز به تخصص کارشناسی دارند، به دلیل بار مالی، متوقف نمانند و فرد معسر بتواند به بهترین نحو ممکن از خدمات تخصصی استفاده کند.

امکان بهره مندی از وکیل معاضدتی (وکیل رایگان)

دسترسی به وکیل، یکی از حقوق اساسی در نظام قضایی است. اما هزینه های حق الوکاله می تواند برای بسیاری از افراد، مانعی جدی باشد. فردی که حکم اعسار از هزینه دادرسی را دریافت کرده است، این امکان را دارد که از خدمات «وکیل معاضدتی» (وکیل رایگان) استفاده کند. این وکلای محترم، از سوی کانون وکلای دادگستری برای دفاع از حقوق افراد معسر معرفی می شوند. بهره مندی از وکیل معاضدتی، تضمین می کند که فرد معسر، حتی بدون توانایی مالی برای استخدام وکیل، بتواند از مشاوره ها و پیگیری های حقوقی یک متخصص بهره مند شود و دفاع از حقوق خود را به بهترین نحو ممکن به انجام رساند.

اثرات این حکم بر روند پرونده اصلی مهریه

صدور حکم اعسار، تأثیرات مثبتی بر روند پرونده اصلی مطالبه مهریه دارد. مهم ترین اثر، این است که پرونده مطالبه مهریه دیگر به دلیل عدم پرداخت هزینه های دادرسی متوقف نمی شود یا به تأخیر نمی افتد. خواهان می تواند با اطمینان از حمایت قانونی، مراحل بعدی پرونده را طی کند. این امر به کاهش استرس و فشار روانی بر فرد معسر کمک کرده و او را قادر می سازد تا با تمرکز بیشتر بر محتوای اصلی پرونده، به دنبال احقاق حقوق خود باشد. همچنین، این حکم می تواند به عنوان یک عامل تقویت کننده برای قاضی نیز عمل کند تا با دیدی حمایتی تر به پرونده رسیدگی کند.

تفاوت اعسار از هزینه دادرسی و اعسار از پرداخت محکوم به

در دنیای حقوق، اصطلاحات گاهی اوقات مشابه به نظر می رسند اما تفاوت های ظریفی دارند که شناخت آنها ضروری است. دو مفهوم «اعسار از هزینه دادرسی» و «اعسار از پرداخت محکوم به» از جمله این موارد هستند که اغلب با یکدیگر اشتباه گرفته می شوند، در حالی که هر یک کاربرد و آثار حقوقی متفاوتی دارند. درک این تفاوت به روشن شدن مسیر قانونی کمک شایانی می کند.

اعسار از هزینه دادرسی

همانطور که در این مقاله به تفصیل شرح داده شد، «اعسار از هزینه دادرسی» به ناتوانی مالی خواهان برای پرداخت هزینه های اولیه و جاری پرونده در دادگاه اشاره دارد. این هزینه ها شامل مبالغی است که برای ثبت دادخواست، اعتراض، تجدیدنظرخواهی، فرجام خواهی، حق الزحمه کارشناسی و داوری و سایر موارد مشابه باید به حساب دادگستری واریز شود. هدف از این نوع اعسار، این است که هیچ فردی به دلیل فقر، از حق دسترسی به عدالت و پیگیری حقوق قانونی خود محروم نشود. حکم اعسار از هزینه دادرسی، قبل از رسیدگی به ماهیت دعوا و یا همزمان با آن صادر می شود و به خواهان اجازه می دهد تا بدون پرداخت این هزینه ها، دعوای خود را مطرح و پیگیری کند. این معافیت می تواند موقت یا دائم باشد و صرفاً به هزینه های دادرسی مربوط می شود، نه به اصل بدهی یا مبلغی که قرار است از طرف مقابل دریافت شود.

اعسار از پرداخت محکوم به

در مقابل، «اعسار از پرداخت محکوم به» به وضعیت مالی خوانده یا محکوم علیه (کسی که به پرداخت مبلغی در دادگاه محکوم شده است) اشاره دارد. فرض کنید دادگاه زوج را به پرداخت مهریه به زوجه محکوم کرده است. اگر زوج قادر به پرداخت یکجای این مبلغ نباشد و ادعای عدم تمکن مالی کند، می تواند دادخواست اعسار از پرداخت محکوم به (که در اینجا همان مهریه است) را به دادگاه ارائه دهد. در صورت اثبات این ادعا، دادگاه حکم به تقسیط مهریه صادر می کند، به این معنی که زوج می تواند مهریه را به صورت اقساط و در بازه های زمانی مشخص به زوجه پرداخت کند. این نوع اعسار، پس از صدور حکم قطعی علیه فرد و برای تسهیل در پرداخت بدهی های مالی او مطرح می شود و ربطی به هزینه های دادرسی ندارد. در واقع، اینجا فرد به اصل پرداخت محکوم شده است، اما توانایی پرداخت یکجا را ندارد و تقاضای مهلت یا تقسیط می کند.

تفاوت های کلیدی

برای روشن تر شدن تفاوت ها، می توان آنها را در قالب یک جدول خلاصه کرد:

ویژگی	اعسار از هزینه دادرسی	اعسار از پرداخت محکوم به
متقاضی	خواهان دعوا	خوانده دعوا (محکوم علیه)
زمان طرح	قبل از رسیدگی یا همزمان با دادخواست اصلی	پس از صدور حکم قطعی به پرداخت مبلغ
موضوع اعسار	ناتوانی در پرداخت هزینه های دادگاه (ثبت، کارشناسی و…)	ناتوانی در پرداخت اصل مبلغ محکومیت (مانند مهریه، بدهی)
نتیجه	معافیت از پرداخت هزینه های دادرسی	تقسیط پرداخت محکوم به
هدف	دسترسی به عدالت و طرح دعوا	تسهیل پرداخت بدهی برای محکوم علیه

با درک این تفاوت ها، می توان به درستی از اصطلاحات حقوقی استفاده کرد و در مسیر قانونی، گام های صحیح را برداشت. هر دو نوع اعسار، راهکارهای حمایتی در قانون هستند که به افراد در شرایط مالی دشوار کمک می کنند، اما در جایگاه و با هدف متفاوتی به کار می روند.

نتیجه گیری

در مسیر پر از چالش های حقوقی، به خصوص در دعاوی حساسی مانند مطالبه مهریه، آگاهی از حقوق و امکانات قانونی می تواند به مثابه یک چراغ راه عمل کند. موضوع «معافیت از هزینه دادرسی مهریه» که در این مقاله به تفصیل بررسی شد، یکی از همین امکانات حمایتی است که قانون گذار برای تضمین دسترسی به عدالت برای تمام اقشار جامعه، به ویژه زنان کم بضاعت، پیش بینی کرده است.

در این نوشتار، به این سفر پرداختیم که چگونه یک زن می تواند با اثبات عدم تمکن مالی خود (اعسار)، از پرداخت هزینه های دادرسی، حق الزحمه کارشناسی و داوری معاف شود و حتی در صورت نیاز، از خدمات وکیل معاضدتی بهره مند گردد. مشاهده شد که این حق، بر مبنای مواد مستحکم قانونی در قانون حمایت خانواده و قانون آیین دادرسی مدنی استوار است و حتی برای اقشاری مانند مددجویان کمیته امداد و سازمان بهزیستی، به صورت دائم و بدون قید و شرط، اعطا می شود. همچنین، تفاوت مهم اعسار از هزینه دادرسی با اعسار از پرداخت محکوم به روشن شد که هر کدام، کارکرد و آثار حقوقی خود را دارند.

نکات کلیدی این است که هیچ زنی نباید به دلیل مشکلات مالی از پیگیری حقوق قانونی خود در زمینه مهریه باز بماند. قانون گذار با وضع این مقررات، به دنبال تقویت عدالت اجتماعی و فراهم آوردن فرصت های برابر برای احقاق حقوق است. با این حال، طی کردن این مراحل و اثبات اعسار، نیازمند دقت، آگاهی از جزئیات قانونی و ارائه مدارک مستند و شهادت معتبر است.

توصیه اکید می شود که در هر مرحله از پیگیری مهریه و به خصوص در زمینه درخواست معافیت از هزینه دادرسی، حتماً با وکلای متخصص در حوزه حقوق خانواده و امور مربوط به مهریه مشاوره صورت گیرد. یک وکیل مجرب می تواند با دانش و تجربه خود، مسیر قانونی را به بهترین شکل ممکن هدایت کرده، از بروز اشتباهات احتمالی جلوگیری نماید و با ارائه راهکارهای حقوقی مناسب، به دستیابی به نتیجه مطلوب و احقاق کامل حقوق کمک شایانی کند. آگاهی و اقدام به موقع، کلید موفقیت در این مسیر است.