دلیل احداث حمام خانم و تاریخچه کامل حمام قبله تهران

حمام خانم که امروزه با نام حمام قبله شناخته می شود، یکی از قدیمی ترین گرمابه های باقی مانده از دوره صفویه در شهر تهران است. دلیل اصلی احداث این حمام، علاقه شاه طهماسب صفوی به پاکیزگی و دستور خواهر او برای ساخت مجموعه ای شامل مدرسه، تکیه و گرمابه جهت خدمت به مردم تهران بود. این بنا در گذشته به دلیل انتساب به خواهر شاه، حمام خانم نام داشت اما بعدها به دلیل حساسیت های مذهبی و اجتماعی مردان محله، نام آن به حمام قبله تغییر یافت. امروزه تنها بخش مردانه این حمام در زیرزمین بازار نایب السلطنه باقی مانده و به عنوان یک اثر ثبت شده ملی نیازمند مرمت فوری است.

حمام خانم کجاست و چه تاریخی دارد؟

در دل بازار شلوغ و پر هیاهوی تهران، درست در خیابان پانزده خرداد و بازارچه نایب السلطنه، بنایی تاریخی و کمتر شناخته شده قرار دارد که قدمتی بیش از پانصد سال دارد. این بنا که در کوچه قبله واقع شده، در اصل یک گرمابه عمومی است که در دوره سلطنت شاه طهماسب صفوی و حدود سال 965 هجری قمری ساخته شده است. در آن دوران، تهران هنوز به یک کلان شهر تبدیل نشده بود و بیشتر شبیه به یک روستای بزرگ یا شهر کوچک نظامی بود که شاه صفوی دستور کشیدن حصاری دور آن را صادر کرده بود.

ساخت این گرمابه بخشی از یک مجموعه بزرگتر شامل مدرسه و تکیه بود که متاسفانه امروزه هیچ اثری از آن دو بخش باقی نمانده و تنها این حمام است که پس از قرن ها هنوز در میان ساختمان های جدید و پاساژهای تجاری بازار تهران خودنمایی می کند. این بنا در سال 1382 هجری شمسی به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید و از ارزش تاریخی بسیار بالایی برخوردار است.

دلیل اصلی احداث حمام خانم در دوره صفویه

شاید برای شما هم این سوال پیش بیاید که چرا در آن دوره زمانی و در شهری که هنوز توسعه نیافته بود، چنین حمام بزرگ و مجهزی ساخته شد. تاریخ نگاران و اسناد به جا مانده از دوره صفوی نشان می دهند که شاه طهماسب صفوی علاقه بسیار ویژه و عجیبی به گرمابه ها داشت. او ساعات طولانی از روز خود را در حمام سپری می کرد و به پاکیزگی و شست و شوی بدن اهمیت فوق العاده ای می داد. همین توجه ویژه پادشاه به بهداشت فردی باعث شد تا درباریان و اعضای خانواده سلطنتی نیز برای جلب رضایت او و البته خدمت به عموم مردم، به ساخت حمام های عمومی در شهرهای مختلف روی بیاورند.

خواهر شاه طهماسب که در میان مردم و درباریان با عنوان احترام آمیز خانم شناخته می شد، با هدف ارتقای سطح بهداشت عمومی و خدمت رسانی به ساکنان محله های قدیمی تهران، بانی ساخت این مجموعه شد. او با صرف هزینه های گزاف از محل موقوفات شخصی خود، دستور داد تا این گرمابه را با بهترین مصالح و معماری روز بسازند تا مردم عادی که امکان داشتن حمام اختصاصی در خانه های خود را نداشتند، بتوانند از آن استفاده کنند. بنابراین، دلیل احداث حمام خانم را می توان ترکیبی از توجه دربار صفوی به مقوله پاکیزگی و نیت خیرخواهانه خواهر پادشاه برای رفاه حال مردم تهران دانست.

ماجرای تغییر نام از حمام خانم به حمام قبله

یکی از جالب ترین بخش های تاریخچه این بنا، ماجرای تغییر نام آن است. از زمان ساخت تا اواسط دوره پهلوی، این گرمابه در میان مردم تهران و کسبه بازار به نام حمام خانم شناخته می شد. این نام مستقیماً به بانی آن یعنی خواهر شاه طهماسب اشاره داشت. اما با گذشت زمان و تغییر بافت فرهنگی و اجتماعی محله، مردان و کسبه بازار نسبت به این نام احساس ناخوشایندی پیدا کردند.

از آنجا که این حمام یک مکان عمومی بود و مردان نیز در ساعات مشخصی از آن استفاده می کردند، بسیاری از آن ها معتقد بودند که ورود به مکانی که نام یک زن بر روی آن قرار دارد، از نظر عرفی و فرهنگی برای آن ها خوشایند نیست. این حساسیت ها سال ها ادامه داشت تا اینکه حدود سال 1340 هجری شمسی، معتمدان محله و کسبه بازار تصمیم گرفتند تا نام این گرمابه را تغییر دهند. از آنجا که این حمام در همسایگی مسجدی به نام مسجد قبله قرار داشت، نام آن به حمام قبله تغییر یافت تا همه شهروندان اعم از زن و مرد بتوانند بدون هیچ گونه احساس خجالت یا محدودیت عرفی از امکانات آن استفاده کنند.

بررسی معماری و بخش های مختلف حمام تاریخی

معماری حمام های دوره صفوی دارای ویژگی های منحصر به فردی است که در حمام قبله نیز به وضوح قابل مشاهده است. این بنا در گذشته مساحتی بیش از سیصد متر مربع داشته اما امروزه به دلیل تعرضات شهری و ساخت و سازهای غیرمجاز در اطراف آن، مساحت آن به حدود دویست متر مربع کاهش یافته است. با این حال، هنوز هم می توان ردپای هنر و مهندسی دقیق معماران ایرانی را در جای جای این گرمابه دید.

سربینه و تزئینات کاشی کاری

بخش رختکن یا سربینه حمام در گذشته با کاشی های لاجوردی و هفت رنگ با نقش های گل و بوته تزیین شده بود. سالمندان محله هنوز هم از زیبایی خیره کننده سردر این حمام و کاشی کاری های بی نظیر آن با حسرت یاد می کنند. متاسفانه در جریان بازسازی های غیراصولی و مرمت های سطحی در دهه های گذشته، لایه های ضخیمی از سیمان و گچ بر روی دیوارها کشیده شد که باعث نابودی کامل این کاشی های تاریخی گردید. امروزه تنها ساختار اصلی سربینه باقی مانده و از آن شکوه و جلال بصری گذشته هیچ اثری در دست نیست.

آتشدان یا تون گرمابه

یکی از مهم ترین بخش های هر حمام سنتی در ایران، تون یا آتشدان آن است که وظیفه گرم کردن آب خزینه و فضای داخلی حمام را بر عهده داشت. در حمام قبله، این آتشدان در بخش شمالی و پشت بام بنا قرار گرفته است. در گذشته با سوزاندن هیزم و زغال در این بخش، حرارت از طریق کانال های زیرزمینی به کف حمام منتقل می شد و فضایی مطبوع و گرم را برای استحمام کنندگان فراهم می کرد. امروزه با ورود سیستم های لوله کشی گاز و آبگرمکن های مدرن، کاربری این تون سنتی کاملاً از بین رفته اما ساختار فیزیکی آن به عنوان یک عنصر مهم معماری همچنان حفظ شده است.

بخش زنانه و مردانه

حمام خانم در ابتدا به صورت یک مجموعه دو قسمتی طراحی شده بود که دارای دو ورودی و فضای داخلی کاملاً مجزا برای زنان و مردان بود. این تفکیک فضا به زنان اجازه می داد تا با خیال راحت و بدون هیچ گونه مزاحمتی به امور نظافت و حتی دورهمی های زنانه خود بپردازند. متاسفانه حدود هفتاد سال پیش، بخش زنانه این حمام به طور کامل تخریب شد و در محل آن یک ساختمان مسکونی و تجاری احداث گردید. امروزه تنها بخش مردانه حمام باقی مانده که برای دسترسی به آن باید از یازده پله به سمت زیرزمین و پایین تر از سطح خیابان سرازیر شد.

وضعیت کنونی حمام قبله و مالکیت آن

با وجود ثبت ملی شدن این اثر ارزشمند، وضعیت فیزیکی و نگهداری از آن در سال های اخیر چندان مطلوب نبوده است. این حمام حدود هفتاد سال است که در تملک خانواده بادامی قرار دارد و این خانواده به صورت سنتی مسئولیت اداره و نگهداری از آن را بر عهده داشته اند. با این حال، به دلیل هزینه های سنگین مرمت اصولی و عدم تخصیص بودجه کافی از سوی نهادهای مسئول، بخش های زیادی از بنا دچار فرسودگی و نم زدگی شده است.

چند سال پیش قرار بود با همکاری سازمان میراث فرهنگی و شهرداری تهران، این حمام از حالت متروکه خارج شده و به یک موزه مردم شناسی یا مرکز فرهنگی تبدیل شود تا گردشگران بتوانند از آن بازدید کنند. اما این طرح هنوز به مرحله اجرا درنیامده و حمام قبله همچنان در سایه بی مهری مسئولان و در میان هیاهوی بازار تهران، روزهای سختی را سپری می کند. حفاظت از این بنا نیازمند تعامل جدی میان مالک خصوصی، سرمایه گذاران بخش گردشگری و نهادهای دولتی است.

جمع بندی و اهمیت حفظ این میراث فرهنگی

حمام قبله یا همان حمام خانم، تنها یک ساختمان قدیمی نیست؛ بلکه راوی داستان های نانوشته از تهران پانصد ساله پیش است. دورانی که تهران هنوز پایتخت نشده بود و حصاری خشتی دور آن کشیده شده بود. دلیل احداث این بنا نشان دهنده اهمیت والای پاکیزگی و بهداشت در فرهنگ ایرانی و اسلامی است و تغییر نام آن، روایتگر تحولات اجتماعی و فرهنگی مردم این دیار در طول قرن ها می باشد.

حفظ و احیای چنین آثاری، وظیفه ای همگانی است تا نسل های آینده نیز بتوانند با سبک زندگی، معماری و مهندسی آب و گرمایش در ایران باستان و دوره صفوی از نزدیک آشنا شوند. امید است با توجه بیشتر رسانه ها و تخصیص بودجه های فرهنگی، هرچه زودتر شاهد مرمت اساسی و تبدیل این گرمابه تاریخی به یک جاذبه گردشگری فعال و پویا در قلب بازار تهران باشیم.

سوالات متداول